مسلمانان جهان، بیت المقدس ( اورشلیم) را قبله اول و مکان معراج پیامبر- صلی الله علیه و سلم - می دانند. شهری است که نه تنها از دید مسلمانان، بلکه از جانب یهودیان و مسیحیان نیز در طول تاریخ، مقدس بوده است و گذشت زمان از حساسیت به آن نکاسته است.

زمینه های بروز جنگ های صلیبی:

ترکان سلجوقی مسلمان در سده یازدهم میلادی پس از تشکیل دولت در ایران و نجات بغداد و خلیفه ی عباسی از سیطره آل بویه ی شیعه مذهب، به امپراطوری یونانی حمله کردند و تقریبا تمام آسیای صغیر را تصاحب کردند.
به خاطر جو جنگی منطقه، آمد و شد مسیحیان به بیت المقدس از طریق آسیای صغیر، محدود و تقریبا ناممکن گردید.

شایعات آزار و اذیت زیارت کنندگان مسیحی بیت المقدس توسط ترکان سلجوقی، پاپ را بر آن داشت که فرمان جنگ صلیبی را صادر کند. از دید وی مسلمانان کافر بودند و باید به دست مسیحیان با ایمان! کشته شوند و سرزمین بیت المقدس را از تسلط آن ها نجات داد.

جنگ های صلیبی از آن جهت به این نام معروف گشت که ضمن مشارکت همه ی ملت های مسیحی اروپا در آن، افراد داوطلب بر شانه راست لباس خود علامت صلیبی از پارچه سرخ دوخته بودند.
این جنگ ها در هشت مرحله، حد فاصل قرن های 11 تا 13 میلادی از سوی مسیحیان بر مسلمانان تحمیل گردید. اگر چه این جنگ ها در ابتدا با فرمان پاپ و اسقف ها با نیت آزاد سازی بیت المقدس از سلطه مسلمانان رنگ دینی به خود گرفته بود اما در مراحل بعدی صلیبی ها تنها اهداف سیاسی و اقتصادی را دنبال می کردند.

اولین مرحله از جنگ های صلیبی از 1095 میلادی با تحریک و بسیج مسیحیان اروپا توسط پاپ "اوربان دوم" علیه مسلمانان آغاز و با تسخیر بیت المقدس در سال 1099 میلادی پایان یافت.
نویسنده ی تاریخ جنگ های صلیبی به نقطه ی ضعف مسلمانان در آن روزگاران اشاره درستی دارد:

«...بزرگ ترین سرمایه فرنگیان، پراکندگی و تفرقه مسلمانان بود. به علت هم چشمی های رهبران مسلمانان و خودداری ایشان از مساعدت یکدیگر بود که نخستین جانبازان صلیب به آن چه می خواستند رسیدند...»

پاپ به مسیحیان وعده داد که هر کس به این جنگ مقدس عازم شود، همه ی گناهانش بخشوده می شود و از پرداخت مالیات معاف می گردد و متصرف گنج های بی شمار سرزمین های اسلامی نیز خواهد بود.
وی با مهارت خاص، احساسات مسیحیان را متوجه ضرورت کمک به برادران دینی خود و در عین حال آزادسازی سرزمین مقدس کرد و به این ترتیب اولین شعله های ویران گر آتش جنگ مقدس صلیبی علیه مسلمانان و سرزمین هایشان شکل گرفت که بیش از دو قرن طول کشید.

در این میان کودکی پا به عرصه وجود نهاد. نام کامل این کودک، سلطان صلاح الدین یوسف بن نجم الدین بن شادی بن ایوب ملقب به ملک الناصر و مکنی به ابوالمظفر می باشد.

صلاح الدین در سال 532 هـ.ق برابر با 137 میلادی در قلعه تکریت نزدیک بغداد، در یک خانواده ریشه دار در حسب و شرافت کرد دیده به جهان گشود. خانواده وی منسوب به طایفه ی " روادیه" و روستایی به نام " دوین" واقع در حدود آران نزدیک آذربایجان بودند. این طایفه از لحاظ نسب و عشیره از اشراف و بزرگ ترین قبیله ی کرد به شمار می آید. شادی جد صلاح الدین با دو پسر خود، نجم الدین ایوب و اسدالدین شیرکوه از قریه ی "دوین" به بغداد و از آن جا به تکریت رت و در تکریت درگذشت.
پسران او به خدمت مجاهدالدین بهروز که از جانب سلطان مسعود سلجوقی کاردار عراق بود، داخل شدند و حفاظت تکریت به عهده ی برادر بزرگ، نجم الدین، واگذار گردید.

در خلال این احوال، عمادالدین زنگی حاکم موصل از تکریت می گذشت. نجم الدین هنگام عبور او از دجله کمک های شایاینی به او کرد و به دنبال این خدمت نیکو، عمادالدین او را همراه خویش برد و پس از فتح بعلبک، حفاظت آن را به عهده ی او گذاشت. بعد از وفات عمادالدین زنگی، دو برادر مذکور در خدمت پسر او نورالدین محمود باقی ماندند.
صلاح الدین دوران کودکی و تحصیلات خود را در بعلبک و دمشق به آرامی ادامه داد و تا زمانی که وارد ارتش نشده بود همواره مباحث بی دردسر و جذاب علمی و دینی را بر مناظر میدان های تاخت و تاز رزمی ترجیح می داد.

صلاح الدین، سرانجام با تشویق های عمویش شیرکوه وارد ارتش شد که خود فرماندهی آن را نیز به عهده داشت.
در سال 558 هـ.ق همراه عموی خود اسدالدین شیرکوه به مصر رفت. در سال های 562 و 564 هـ.ق برای برهم زدن اتحاد " شاور" وزیر اسماعیلی مذهب مصر با صلیبیان، دو بار دیگر به مصر سفر کرد و در سفر سوم، عمویش اسدالدین شیرکوه به جای " شاور" سمت وزارت "عاضدلدین الله" آخرین خلیفه ی فاطمیان را یافت و صلاح الدین به جایش نشست.

صلاح الدین و علما و ادبای مصر را به سوی خویش جلب نمود و مردم را طرفدار خویش کرد و به تدریج بر مکنت و قدرتش افزوده گشت. صلاح الدین در ماه محرم سال 567 هـ.ق در حالی که " عاضد لدین الله " آخرین خلیفه فاطمی مصر در بستر مرگ بود، دستور داد تا خطبه را به نام "المستضیء " خلیفه عباسی بغداد بخوانند و نام خلیفه فاطمی را از خطبه حذف کنند. و این تغییر بدون هیچ مقاومتی از جانب مردم پذیرفته شد و به جای مذهب تشیع، مذهب اهل سنت رسمیت یافت و مصر بار دیگر پس از 270 سال تحت لوای اهل سنت درآمد و حرمین شریفین ( مکه و مدینه) که قدیم جزء لاینفک حکومت مصر بود ضمیمه ی متصرفات صلاح الدین گردید.

دوران حکومت صلاح الدین برای مصری ها، ایامی طلایی و پرخیز و برکت بود، چرا که غیر از امنیت و آسایش، شکوفایی اقتصادی و رفاه را نیز به همراه آورده بود به طوری که علی رغم تحریم داد و ستد با حکومت صلاح الدین توسط پاپ، بازرگانان از کشورها و شهرهای مهم اروپایی مانند پیزا و جنوزا فرآورده های مختلف از جمله محصولات نظامی و رزمی را برای فروش به آن کشور می آوردند.

از کارهایی بسیار با ارزش صلاح الدین، به کارگماردن افراد لایق و باتدبیر در پست های مهم مملکتی بود، از جمله منصوب نمودن وزیری با نام " الفاضل " بود که همواره نقشی ارزنده در تحکیم امور ایوبیان به عهده داشت.
در زمان صلاح الدین، به دلیل علاقه شخصی وی به علوم دینی ، فقهی و عرفانی، مراکز علمی و فرهنگی از جمله دانشگاه " الازهر" رونق بسیاری یافتند و فنون و صنایع آزادانه گسترش یافتند.
صلاح الدین به ظاهر تابع نورالدین بن عمادالدین زنگی صاحب و فرمانروای شام و حلب بود و لی در حقیقت برای خود مستقل بود.
صلاح الدین طرابلس را در سال 568 ه.ق از چنگ نرمان های صلیبی بیرون آورد. از سوی دیگر وی برادر خود توران شاه را در سال 569 ه.ق به دمشق وارد کرد و با وجود مقاومت اتابکان زنگی در سراسر شام تا کنار فرات تاخت و تاز کرد ولی حلب تا سال 579 ه.ق یعنی سال وفات ملک صالح پسر نورالدین زنگی مسخر او نشد.
صلاح الدین موصل را به تصرف خود درآورد و امرای الجزیره را در سال 581 ه.ق خراج گزار خود کرد.

اولین تهاجم مسیحیان به قلمرو صلاح الدین:
پادشاه بیت المقدس ( بودئن چهارم) و فرماندهان صلیبی -اش چشم طمع از مصر و حوزه های فرماندهی صلاح الدین بر نمی داشتند و لذا با شنیدن آوازه حکومت صلاح الدین به فکر پیش دستی در امور نظامی و رزمی بر آمدند و در تاریخ 27 ماه ژوئیه ی سال 1174 به سوی بندر اسکندیه به حرکت در آمدند، ولی با درایت و شجاعتی که صلاح الدین از خود نشان داد، آن ها مجبور به عقب نشینی شدند.

اکنون از دره نیل تا دره ی فرات و از حدود سرزمین نوبی تا کوههای ارمنستان و به ویژه تا نزدیکی های بیت المقدس از آن صلاح الدین بود و کسی را یارای برابری با وی نبود به طوری که وقتی سرکردگان و فرماندهان اسیر شده را به حضور او می آورند، پرچم سیاهی را بر بالای سر صلاح الدین آویخته می دیدند که با حرف زردوزی بر روی آن نوشته شده بود:
« صلاح الدین سلطان سلاطین و فاتح فاتحان نیز همچون دیگر مردمان مرگ را می چشد»

تصرف بیت المقدس به دست صلاح الدین:

در روز 20 سپتامبر سال 1187 میلادی برابر با 16 رجب سال 583ه.ق یعنی دو ماه و نیم پس از فتح حطین ، صلاح الدین در جلو دروازهای شهر بیت المقدس ظاهر شد و به فرماندهان و شهر پیشنهاد صلح داد و خواستار تسلیم آنان شد.
صلیبی ها هنگامی که در سال 1099 میلادی برابر با 492 هـ.ق شهر بیت المقدس را به تصاحب خود درآورده بودند، دهها هزار مسلمان را قتل عام کردند؛ ولی صلاح الدین تصمیم نداشت دست به عملی مشابه بزند.
مسیحیان در ابتدا از تسلیم شهر به صلاح الدین امتناع ورزیدند، اما سرانجام از در سازش در آمدند و شهر را در روز دوم اکتبر سال 1187 میلادی تسلیم نمودند.
صلاح الدین مانند حاکمان قاهر خونریز وارد شهر بیت المقدس نشد و جایی را ویران و غارت نکرد، بلکه از رفتار پیامبران تبعیت نمود و گذشت و مهربانی را شیوه کار خود ساخت و ساکنان مسیحی شهر را نواخت و آنان را در ماندن یا رفتن مخیر ساخت. آنهایی که تصمیم به ماندن گرفتند به احدی اجازه تعدی به آن ها را نداد و بر آن هایی که قصد رفتن کردند، توشه و امکانات سفر را فراهم نمود.
هنگامی که برخی مسلمانان به صلاح الدین توصیه کردند ضریح دروغین عیسی – علیه السلام – را ویران کند و خاک آن را با گاو آهن شخم بزند تا دیگر کافران ( مسیحیان) دلیلی بر آمدن به آن جا به عزم زیارت نداشته باشند، صلاح الدین از اجرای توصیه آن ها سرباز زد.
با آن که قبة الصخره که برای مسلمانان مکانی مقدس است از جانب مسیحیان دچار بی حرمتی شده بود، کسی نتوانست صلاح الدین پیروزمند را وادار به عمل مشابه نسبت به کلیساهای مسیحی کند.
بنا به گفته یهودا الحریزی مورخ یهودی، یهودیان که قبلاً در زمان سیطره ی مسیحیان، مجاز به زیارت اماکن مقدس خود نبودند با فتح بیت المقدس توسط صلاح الدین اجازه یافتند به آن جا آمده و مکان های مقدس خود را زیارت کنند.

تصرف بیت المقدس توسط صلاح الدین، پاپ و پیروان اروپایی او را سخت وحشت زده کرد و آنان را به تهیه و تدارک جنگ سوم صلیبی واداشت. و این بار بسیج آنان بسیار جدی تر بود به طوری که ریچارد اول پادشاه انگلیس معروف به ریچارد شیرئل و فیلیپ آگوست پادشاه فرانسه، در سال 586 هـ.ق به سوی اورشلیم حرکت کردند و سال بعد در محاصره عکا به اتفاق هم شرکت کردند.

پس از یک سال و نیم جنگ فرسایشی میان طرفین، دو پادشاه اروپایی و سربازانشان به رنج و صدمه زیادی گرفتار آمدندو ناچار به صلحی با صلاح الدین تن در دادند، بدون اینکه از جنگ های خود با صلاح الدین نتیجه ای به دست آورند.
آن ها فرماندهی و رشادت صلاح الدین را بسیار دست کم گرفته بودندو به این ترتیب بود که صلاح الدین به تنهایی در برابر قشون اروپایی و اعزام پیاپی نیروهای تازه نفس مسیحی از غرب به شرق، آن چنان پایداری به نمایش گذاشت که همواره در تاریخ به دیده تحسین دوست و دشمن نگریسته شده است.
به اعتقاد دانشمندان و مورخین، جنگ های صلیبی برای مسیحیان آثار مثبت به ارمغان آورد و آن ها را با علوم و فنون جوامع مسلمان در شرق آشنا نمود.

اخلاق و باورهای دینی صلاح الدین:

نویسنده و محقق غربی " استیون رانیسمان" در کتاب " تاریخ جنگ های صلیبی" درباره صلاح الدین چنین اظهار نظر کرده است: «... سلطان از نظر ظاهری، مردی لاغراندام، چهره ای محزون و آرام داشت که هر لحظه به لبخندی نور و صفا می گرفت. رفتارش همواره به هنجار بود. سادگی را می پسندید و از خودنمایی و درشتی متنفر بود. دلبسته صحرا و شکار بود ، با این همه از مطالعه و خواندن غافل نمی نشست...»
همین نویسنده در خصوص رقیب و دشمن صلیبی سلطان صلاح الدین یعنی ریچاردشیردل این گونه قضاوت کرده است: «...او فردی ناخلف، همسری بی وفا و پادشاهی بی کفایت بود، اما در میدان جنگ سربازی بود نام آور و بسیار شجاع...»

صلاح الدین که به القاب " ابوالمظفر" و " سیف الدین" نیز مشهور بود، مردی متقی بود و بیشتر اوقات خود را در عین سلحشوری به یاد خدا سپری می کرد و به شنیدن قرآن و احادیث رسول خدا علاقه زیادی داشت.
وی شعایر مذهبی را به طور جدی دنبال می کرد و فردی بسیار منضبط بود. او فرمان روایی مهربان و یاور مظلومان و بسیار سخاوتمند بود. در معاشرت رفتار نیکویی داشت و نکات ریز و درشت اخلاقی را به خوبی رعایت می کرد.
در مجلس وی از کسی غیبت نمی شد. محبوبیت زیادی در میان مردم داشت و همه او را دوست می داشتند.

زبانش هرگز به سخنان ناروا آلوده نمی شدو گوشش جز قرآن و سخن نیکو چیزی نمی شنید. شجاع و دلیر و بلند همت و با عزمی پولادین بود.
از دیگر ویژگی های صلاح الدین رفتار منصفانه با شکست خورده ها بود و هموراه به عقاید پیروان دیگر مذاهب احترام می گذاشت. شاید در طول تاریخ بشری به سختی بتوان سردار و سلطان نیرومند و پیروز چون صلاح الدین را با فضایل انسانی و عالمانه یافت، چرا که در طول تاریخ دو خصیصه پیروزی و گذشت کمتر قرین هم بوده اند.
وی به فرزندش ملک ظاهر که او را به عنوان والی، روانه حلب می کرد چنین اندرز داد:

« من شما را به خدای بزرگ که منبع همه نعمت هاست می سپارم. همیشه از خداوند اطاعت کنید؛ چون همان راه صلح و آرامش است. مراقب باشید که هیچ وقت بیهوده خون نریزید ، چون خون به ناحق ریخته شده، هرگز باز نمی ایستد، بکوشید تا همیشه دل زیر دستان خود را بدست آورید. خردمندانه از منافع جامعه اسلامی دفاع کنید آگاه باش که هیچ گاه احساسات بد نسبت به هیچ کس نداشته باشید.»
او بزرگ مردی بود که تا ابد مایه مباهات جهان اسلام است و سند افتخار کردها در تاریخ اسلام می باشد. صلاح الدین در حالی از دنیا رفت که اموال زیادی از خود بر جای نگذاشت. هنگام مرگ طلا و نقره ای در خزانه خود باقی نگذاشت و تنها 47 درهم ناصری و یک دینار داشت. خانه، املاک و مزرعه ای نداشت. در آخر عمرش تصمیم گرفته بود که به حج برود اما به علت تنگدستی موفق نشد.
صلاح الدین در اوج قدرت و پیروزی زندگی را بدرود گفت. صلاح الدین با وصف این که سه پایتخت داشت ( قاهره ، دمشق و حلب) در حالی از دنیا رفت که در فقر و ناداری بود.
با این که سلطان سلاطین نامیده می شد، اطرافیانش برای هزینه مراسم به خاک سپاریش، ناچار شدند مبلغی را قرض کنند. سلطان صلاح الدین ایوبی در روز چهارشنبه مارس 1193 میلادی برابر با بیست و هفتم صفر سال 589 هـ.ق در سن 57 سالگی در شهر دمشق پس از ادای نماز صبح وفات نمود.
صلاح الدین از خود 17 فرزند پسر و یک فرزند دختر برجای گذاشت.
مورخان در عزای از دست دادن صلاح الدین گفته اند: به راستی پس از مرگ خلفای راشدین، دنیای اسلام چنین مصیبتی را به خود ندیده بود.